Genetik hastalıklar: Huntington

Son Güncelleme: 20.07.2026

Genetik Hastalıklar: Huntington Umuttan Gerçeğe Uzanan Bir Hikâye

Dünyada etkilenen sayısı birkaç yüz kişiden birkaç bin kişiye kadar değişen çok nadir hastalıklar vardır. Bu hastalıklar tek tek nadir görülse de, çeşitleri o kadar fazladır ki dünya çapında milyonlarca insanı etkilerler. Bu hastalıklardan muzdarip olanlar çoğu zaman yıllarca fark edilmeden ya da yanlış teşhisle yaşamak zorunda kalır.

Huntington hastalığı (HD), ya da eski adıyla Chorea Huntington, işte bu nadir ama son derece ciddi hastalıklardan biridir. Kalıtsal bir beyin hastalığı olan HD’ye, 4. kromozomun kısa kolunda yer alan HTT genindeki (diğer adıyla HK) bir mutasyon sebep olur.

Hastalığın Genetik Özelliği

Genler, DNA denilen genetik materyalden oluşur. DNA’lar tüm yaşamın şifresini içerir ve bu şifre A, C, G ve T olmak üzere dört harften oluşur; bu harflerin bilimsel adı nükleotittir.

4. kromozomda bulunan HTT geninin, her insanda biri anneden biri babadan olmak üzere iki kopyası vardır. Bu gen, huntingtin adında bir protein kodlar. HTT geninde meydana gelen bir mutasyon bu proteinin hatalı kodlanmasına ve buna bağlı olarak Huntington hastalığının ortaya çıkmasına sebep olur. Mutasyon, genin başlangıç kısmına yakın bir bölgesinde arka arkaya defalarca tekrarlanan “CAG” şeklinde bir nükleotit diziliminden oluşur.

HTT genindeki CAG tekrar sayısı kişiden kişiye değişir: bazı kişilerde 15, bazılarında ise 120’ye kadar çıkabilir. Sağlıklı bir insanda ortalama tekrar sayısı yaklaşık 17’dir. Sağlığımız ve ömrümüz, büyük ölçüde bu CAG diziliminin tekrar sayısına bağlıdır.

Huntington dominant bir hastalıktır yani HTT geninin iki kopyasından yalnızca birinde yüksek sayıda CAG bulunması, hasta olmak için yeterlidir. Tekrar sayısı arttıkça hastalığın başlangıç yaşı da öne çekilir. 40 ve üzerindeki tekrar sayılarında görülen ortalama ölüm yaşları çarpıcı bir tablo çiziyor:

40 tekrarda ortalama ölüm yaşı: 59
41 tekrarda ortalama ölüm yaşı: 54
42 tekrarda ortalama ölüm yaşı: 37
50 tekrarda ortalama ölüm yaşı: 27

Bu tablo, hastalığın neden “gri alan” denen belirsiz bölgeyi bu kadar kritik hale getirdiğini de açıklıyor: tekrar sayısındaki birkaç birimlik fark, hastalığın başlama yaşını ve seyrini kökten değiştirebiliyor.

Hastalığın ilk belirtileri genellikle 35-45 yaşları arasında ortaya çıkar, ama erken çocuklukta veya ileri yaşta başlayan formları da vardır bu farklılık, yukarıda gördüğümüz gibi, tekrar eden dizinin uzunluğuna bağlıdır. Gevşek kas tonusu, koordinasyonsuz istemsiz hareketler, kol-bacak-gövde ve yüzde ani istemsiz kasılmalar hastalığın tipik belirtileridir.

Hastalık genetik bir testle kesin olarak ortaya konur, ama hasta ve yakınları için bu sonuçları beklemek son derece zor bir dönemdir. Test sonuçları çoğu zaman siyah-beyaz derecede kesin olsa da, küçük bir azınlık “gri alanda” (azalmış penetrasyon) yer alır. Yapılan genetik çalışmalar, kendisinde Huntington görülmeyen ama çocuklarında hastalık ortaya çıkan ebeveynlerin genellikle orta uzunlukta yani 27 ile 35 arası CAG tekrarına sahip olduğunu gösteriyor. Bu da istatistikleri ve aile içi risk hesaplarını karmaşıklaştıran bir etken.

Peki tedavi cephesinde durum nedir? Uzun yıllar boyunca cevap kasvetliydi: sinir hücrelerini korumak ve nöronal dejenerasyonu durdurmak için çok sayıda madde test edilmesine rağmen, bunların hiçbiri hastalığın seyri üzerinde önemli bir etki gösteremedi. Elde bulunan ilaçlar yalnızca semptomları hafifletmeye yarıyordu.

Ama ufukta bir umut vardı: antisens oligonükleotidler (ASO). Bu ilaçlar, hastalığa neden olan mutasyona uygun şekilde tasarlanmış karşıt DNA/RNA dizileri kullanarak, fazla CAG dizilimini taşıyan mRNA’ya bağlanıp gereksiz protein üretimini durdurmayı hedefliyordu. O dönemde bu ilaçlar henüz klinik öncesi (preklinik) aşamadaydı; büyük ilaç firmaları patentlerini çoktan almıştı ve preklinik sonuçlar umut verici görünüyordu ama gerçek hastalarda ne olacağını kimse bilmiyordu.

Aradan Geçen Yıllar: Umut Klinik Gerçekliğe Dönüşüyor

İşte bu yazıyı ilk yazdığımızda bahsettiğimiz o “preklinik umut”, aradan geçen yıllarda beklenenin de ötesinde bir noktaya ulaştı. Hollanda merkezli biyoteknoloji şirketi uniQure‘un geliştirdiği AMT-130 adlı gen terapisi, cerrahi yoluyla doğrudan beyne tek seferlik olarak uygulanıyor ve amacı tıpkı ASO’lar gibi fazla huntingtin proteini üretimini kaynağında baskılamak. Fark şu: ASO’lar dışarıdan periyodik olarak verilen kısa nükleik asitlerken, AMT-130 hücre içine yerleşip kalıcı olarak baskılayıcı bir RNA üreten bir gen taşıyıcısı (AAV vektörü) kullanıyor.

Erken evre klinik çalışmaya katılan 29 hastadan yüksek doz alanlarda, 36 ay sonunda hastalığın ilerleyişinde yüzde 75 oranında yavaşlama görüldü. Çalışmanın baş araştırmacılarından Prof. Sarah Tabrizi (UCL), bunun Huntington hastalığında hastalığın seyrini gerçek anlamda değiştiren ilk tedaviye ulaşıldığını gösteren, istatistiksel olarak anlamlı bir sonuç olduğunu belirtiyor. Ekipten Prof. Ed Wild ise tedavi gören bazı hastaların uzun süre stabil kaldığını, hatta emekliliğe ayrılmış bir hastanın iş hayatına geri döndüğünü aktarıyor.

uniQure, 2026’nın ilk çeyreğinde ABD Gıda ve İlaç İdaresi’ne (FDA) ruhsat başvurusu yapmayı hedefliyor. FDA bu tedaviyi “Çığır Açan Tedavi” ve “İleri Rejeneratif Tıp Tedavisi” olarak sınıflandırdı bu da onay sürecinin hızlanabileceği anlamına geliyor.

Elbette her gelişmede olduğu gibi burada da bilimsel temkin şart. Aberdeen Üniversitesi’nden Zofia Miedzybrodzka’nın vurguladığı gibi, henüz erken aşamadayız; bu gen terapisinin yan etkilerinin olup olmadığını, faydasının ne kadar süreceğini ve uzun vadede ne kadar etkili olduğunu görmek için çok daha fazla teste ihtiyaç var. 29 hastalık küçük bir grup ve sınırlı takip süresi, coşkuyu bir parça dengelememizi gerektiriyor.

Yine de şunu rahatlıkla söyleyebiliriz: bu yazıda yıllar önce “umut vadeden, henüz preklinik” diye tanımladığımız yaklaşım, bugün gerçek hastalarda ölçülebilir bir klinik fayda olarak karşımıza çıktı. Uzun yıllardır yalnızca semptomatik tedavisi olan bu nadir nörodejeneratif hastalıkta, bu gerçek bir dönüm noktası.

Madalyonun Öbür Yüzü: Umudun Fiyatı

Bilimsel başarı bir yana, bu tedaviye erişim ayrı bir gerçeklik. Tedaviyi geliştiren Hollanda merkezli biyoteknoloji şirketi uniQure, AMT-130 için henüz kesin bir fiyat açıklamadı, ancak diğer gen terapileriyle (hemofili, SMA gibi nadir hastalıklarda kullanılanlar) kıyaslanabilir olacağını belirtiyor bu da tedavinin yalnızca ilaç bedeli için 2 ila 4 milyon dolar aralığında olabileceği anlamına geliyor. Üstelik bu rakama, 12-18 saat süren özel bir beyin cerrahisinin hastane, anestezi ve cerrahi ekip maliyetleri dahil değil. Tedavi henüz onaylanmadığı ve fiyatlandırılmadığı için sigorta kapsamının ne olacağı da şimdilik belirsiz; bu da hastaların ve ailelerin önümüzdeki dönemde takip etmesi gereken önemli bir soru işareti. Bilim önemli bir eşiği aşmış olsa da, bu tedavinin zamanla ne kadar geniş bir hasta grubuna ulaşabileceği, gelecek yıllarda sağlık sistemlerinin üzerine eğileceği konulardan biri olacak gibi görünüyor.

Benzer konuda hazırlanmış diğer makaleler

Mehmet Saltuerk

++++++++++++++++++++++++
Dipl. Biologe Mehmet Saltürk
The Institute for Genetics
of the University of Cologne
++++++++++++++++++++++++

Kaynaklar

Bu blogdaki makaleler bir başka yayın organında kaynak gösterilmeden yayınlanamaz, çoğaltılamaz ve kullanılamaz.

Genetik hastalıklar: Huntington

Bunu beğen:

Bir Cevap Yazın Cevabı iptal et

Bunu paylaş:

Bunu beğen:

Bir Cevap Yazın Cevabı iptal et